Lịch sử áo sơ mi: từ đồ lót đến trang phục công sở

Áo sơ mi ra đời không phải để mặc ngoài. Trong phần lớn lịch sử của nó, sơ mi là lớp áo lót nằm giữa da và các lớp trang phục bên ngoài, có nhiệm vụ giữ mồ hôi để áo khoác không phải giặt. Chỉ từ nửa sau thế kỷ 19, khi cổ áo được tách rời và thân trước được cài nút suốt chiều dài, sơ mi mới dần trở thành món đồ được nhìn thấy. Nhiều chi tiết may mà hôm nay chúng ta coi là hiển nhiên đều bắt nguồn từ giai đoạn ấy.

Khởi đầu là một lớp áo lót

Từ "sơ mi" trong tiếng Việt mượn từ chữ chemise của tiếng Pháp, vốn chỉ chiếc áo lót dài bằng vải lanh. Đàn ông châu Âu mặc nó bên trong áo gi lê và áo khoác. Áo được may rộng, chui đầu, thân trước chỉ xẻ một đoạn ngắn vừa đủ để tròng qua đầu — không có hàng nút chạy suốt thân như bây giờ.

Vì là đồ lót nên sơ mi gần như luôn màu trắng, và độ trắng của nó trở thành dấu hiệu địa vị. Người có điều kiện mới đủ áo để thay hằng ngày và đủ người giặt. Cụm từ chỉ giới nhân viên văn phòng trong tiếng Anh, gắn với chiếc cổ áo trắng, bắt nguồn chính từ đây.

Cổ rời và cuộc cách mạng giặt ủi

Bước ngoặt kỹ thuật đầu tiên đến vào năm 1827 tại Troy, bang New York, khi Hannah Montague cắt rời phần cổ khỏi thân áo của chồng để chỉ phải giặt riêng phần bẩn nhất. Ý tưởng ấy nhanh chóng thành một ngành công nghiệp: cổ và măng sét rời được sản xuất hàng loạt, hồ cứng, gắn vào thân áo bằng khuy đồng.

Hệ quả kỹ thuật kéo dài đến hôm nay:

• Thân áo phía sau cổ vẫn còn dấu vết của cấu trúc cũ, thể hiện ở phần cầu vai — mảnh vải rời nối vai trước với thân sau, giúp áo ôm vai mà không kéo căng.
• Chân cổ được may thành một chi tiết riêng, có dựng bên trong, thay vì cắt liền với thân.
• Măng sét vẫn là chi tiết rời được ráp vào ống tay, có dựng riêng, và vẫn tồn tại kiểu măng sét khuy măng sét như di sản trực tiếp của thời cổ rời.

Từ áo chui đầu sang áo cài nút suốt thân

Chiếc sơ mi cài nút từ cổ xuống gấu — thứ mà ngày nay ai cũng mặc — chỉ được đăng ký sáng chế vào năm 1871 bởi hãng Brown, Davis and Company ở Anh. Trước đó, mặc sơ mi là một động tác chui đầu, và một chiếc áo hồ cứng chui đầu là việc không dễ chịu.

Việc mở nút suốt thân làm thay đổi cả cách may: nẹp áo phải có dựng để giữ thẳng hàng nút, khoảng cách nút phải tính sao cho không hở giữa hai nút khi ngồi, và đường sườn phải cân đối vì bây giờ thân trước bị chia đôi. Đây cũng là lý do một chiếc sơ mi may tốt nhìn từ trước luôn có hàng nút thẳng tắp trùng với đường ly quần và khóa thắt lưng.

Cổ cài nút và các kiểu cổ hôm nay

Kiểu cổ có hai đầu cài nút xuống thân áo bắt nguồn từ sân chơi polo ở Anh, nơi người chơi ghim đầu cổ áo lại để gió không thổi bật lên mặt. Brooks Brothers đưa chi tiết này vào áo thương mại từ năm 1896, và nó thành biểu tượng của phong cách công sở Mỹ.

Ngày nay, các kiểu cổ phổ biến trong đồng phục doanh nghiệp gồm:

• Cổ cài nút: thoải mái, hợp môi trường làm việc năng động, nhưng không nên đi cùng vest trang trọng.
• Cổ nhọn tiêu chuẩn: góc mở hẹp, hợp khuôn mặt tròn, đi với cà vạt nút nhỏ.
• Cổ Ý mở rộng: góc mở lớn, cần cà vạt nút to để lấp khoảng trống, hợp khuôn mặt dài và người vóc dáng lớn.
• Cổ chân đứng không bẻ: dùng nhiều trong đồng phục nhà hàng và khách sạn vì gọn gàng dưới lớp ghi lê hoặc tạp dề.

Sơ mi trong đồng phục doanh nghiệp Việt Nam

Ở khí hậu phía Nam, chiếc sơ mi phải giải quyết một bài toán mà lịch sử châu Âu không đặt ra: mặc suốt ngày trong nóng ẩm, giặt liên tục, mà vẫn phải phẳng. Điều đó dẫn đến vài lựa chọn kỹ thuật thực dụng — vải pha polyester giữ nếp thay vì cotton nguyên chất dễ nhăn, dựng cổ dán nhiệt thay vì dựng may nhiều lớp, và thân áo cắt rộng hơn một chút ở nách để tay giơ lên không kéo cả thân áo.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao sơ mi nam cài nút bên phải còn nữ cài bên trái? Đây là quy ước hình thành từ thời trang phục châu Âu thế kỷ 19 và không có lý do kỹ thuật bắt buộc. Nó được giữ lại vì cả ngành may vận hành theo chuẩn ấy: rập, dựng và dây chuyền đều thiết kế sẵn theo hướng cài quen thuộc.

Cầu vai sau lưng áo có tác dụng gì hay chỉ để trang trí? Có tác dụng thật. Cầu vai cho phép ghép vải theo hai chiều canh sợi khác nhau, nhờ đó áo ôm được độ nghiêng của vai mà không nhăn. Trên áo may đo cao cấp, cầu vai còn được cắt thành hai mảnh để chỉnh riêng cho vai trái và vai phải khi hai bên lệch nhau.

Sơ mi đồng phục nên may cổ loại nào? Nếu nhân viên mặc kèm vest hoặc cà vạt, cổ nhọn tiêu chuẩn hoặc cổ Ý là lựa chọn an toàn. Nếu môi trường không cà vạt, cổ cài nút giữ dáng tốt hơn khi mở nút trên cùng, tránh tình trạng cổ áo xẹp và cong vênh sau vài tháng.

Mon Amie may sơ mi đồng phục từ năm 1991, tại xưởng hơn 1.000 m2 ở 80-82-84 Đường 3/2, Quận 10. Với sơ mi, chúng tôi nhận từ 20 chiếc, may trong 4-6 tuần kể từ ngày duyệt mẫu, và bảo hành chỉnh sửa trong 3 năm. Rập và số đo của mỗi đơn được lưu lại để những lần bổ sung sau chỉ mất 7-10 ngày.